Cemâleddîn Geylânî
Bu mübarek zat, sohbetlerinde buyurdu ki:
Hakiki imâna kavuşan kimseler, Allahü teâlânın himâyesinde olurlar. Hakikate vâsıl olmuşlardır. Bunlar hakkında hadis-i kudside buyruldu ki:
"Evliyâm, kubbem (örtüm) altındadır. Onları benden başkası tanımaz. Bunların hâlleri, halkın anlayışlarına sığmaz. Halkın bunlar hakkında bildikleri, benzetme ve temsilden öteye geçmez. Bunlar öyle bir kâfiledir ki, Allahü teâlâya verdikleri ahde vefâ gösterirler."
Hadis-i şerifte buyruldu ki; "Allahü teâlânın öyle kulları vardır ki, kalbleri güneşten daha parlak, fiilleri (amelleri) peygamberlerin amelleri gibidir (yâni kerâmetleri vardır). Onlar, Allah katında şehidler mertebesindedirler."
Başka bir hadis-i şerifte ise;
"İnsanlar üç kısımdır. Birinci kısım, hayvanlara benzer. İkinci kısım, meleklere benzer. Üçüncü kısım, Peygamberlere benzer." buyruldu. Birinci kısımda olanların maksadı, hayvanlar gibi yiyip içmektir. Bunlar hakkında A'râf sûresinin 179. âyet-i kerimesinde meâlen buyruldu ki: (Onlar dört ayaklı hayvanlar gibidir. Belki daha da aşağıdırlar.) İkinci kısımdakilerin maksadı, melekler gibi tesbih, namaz, oruç gibi ibâdetlerdir. Üçüncü kısım insanların hizmeti, maksadı, aşk-ı ilâhi rızâ-yı Bâri, muhabbetullah ve Allahü teâlâya teslim olmaktır."
"YOLUNUZUN ESASI NEDİR?"
"Her beldeye tabib-i hâzık olan bir âlim lâzımdır. Bu âlim sebebiyle insanlar tedâvi olup, dertlerine derman bulur. Bu âlimi terk edenler, ilacı terk etmişler demektir. Böyle kimselere lâyık olan, hastalık içinde bulunmaktır. Enfâl sûresi 12. âyet-i kerimesinde meâlen buyruldu ki: (Eğer Allahü teâlâ, ezeli ilminde onlarda hayır ve saâdet takdir etmiş olsaydı, onlara hakkı işittirirdi.) Yâni Allahü teâlâ onları hayırlı eyleseydi onlara hayrı işittirirdi."
Cemâleddin Geylâni hazretleri vefatından kısa bir zaman önce bir kimse "Sizin yolunuzun esâsı ne üzere kurulmuştur?" deyince; "Zâhirde halk ile, bâtında Hak ile olmak üzere kurulmuştur" buyurdu.